خودکفایی در تله سیاست‌گذاری/ حمایت از کشاورزان گامی موثر برای تامین امنیت غذایی است

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در دنیایی که امنیت غذایی به یکی از مهم‌ترین مولفه‌های قدرت ملی تبدیل شده، بحث خودکفایی در تولید محصولات استراتژیک نظیر گندم و برنج، روغن و نهاده‌های دامی همواره در ایران مطرح است، چراکه این محصولات نه فقط سفره مردم را پر می‌کنند، بلکه اهرمی برای استقلال سیاسی و اقتصادی کشور به شمار می‌روند. 

دولت‌ها در ایران دهه‌ها است که خودکفایی در تولید محصولات استراتژیک را به‌ عنوان یک هدف مقدس مطرح می‌کنند. در سال‌های اخیر، تولید گندم به ‌عنوان «نان‌آور استراتژیک» بارها در کانون توجه قرار گرفته است. در سال ۱۴۰۳، وزارت جهاد کشاورزی اعلام کرد که تولید گندم به بیش از ۱۳ میلیون تن رسیده و کشور در این زمینه خودکفا شده است اما این ادعا زمانی رنگ می‌بازد که نگاهی به آمار واردات نهاده‌های دامی و روغن خام می‌اندازیم؛ دو محصولی که بیش از ۷۰ درصد نیازشان از خارج تامین می‌شود.  

کارشناسان معتقدند خودکفایی واقعی زمانی معنا دارد که زنجیره تولید، از نهاده‌ها تا محصول نهایی، در داخل کشور تکمیل شود. در همین راستا کارشناسان معتقدند که خودکفایی در گندم وقتی ارزشمند است که کود، بذر و ماشین‌آلات آن هم تولید داخل باشد اما در حال حاضر بخش بزرگی از این زنجیره وابسته به واردات است و این یعنی خودکفایی‌ ما شکننده است.

چالش‌های اقلیمی؛ شمشیر دو لبه 

ایران با بحران آب دست‌وپنجه نرم می‌کند. کاهش بارندگی‌ها، خشک شدن تالاب‌ها و افت سطح آب‌های زیرزمینی، تولید محصولات آب‌بر مثل برنج و گندم را به یک قمار پرریسک تبدیل کرده است. بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس در سال ۱۴۰۳، بیش از ۸۰ درصد منابع آبی کشور در بخش کشاورزی مصرف می‌شود اما بازدهی این بخش کمتر از ۴۰ درصد استاندارد جهانی است. 

بازی تحریم‌ها و اقتصاد 

از طرفی تحریم‌ها نیز بازی را پیچیده‌تر کرده‌اند. افزایش قیمت ارز و دشواری تامین نهاده‌ها، هزینه تولید را بالا برده و کشاورزان را در تنگنا قرار داده است. در سال ۱۴۰۳، قیمت یک کیسه کود شیمیایی وارداتی به بیش از ۲ میلیون تومان رسید؛ چیزی که برای بسیاری از کشاورزان کوچک‌مقیاس قابل تحمل نیست. از سوی دیگر، صادرات محصولات کشاورزی مثل پسته و زعفران که می‌توانست ارزآوری خوبی داشته باشد، به دلیل سیاست‌های ناپایدار و نبود زیرساخت‌های لجستیکی، به ظرفیت کاملش نرسیده است. 

به گفته یکی از تحلیلگران حوزه کشاورزی، ما هم خودکفایی می‌خواهیم و هم با سیاست‌های غلط، کشاورز را از تولید دلسرد می‌کنیم. تا وقتی قیمت‌گذاری دستوری و پرداخت دیرهنگام مطالبات گندم‌کاران ادامه دارد، مسلما خودکفایی شکننده بود و ممکن است که ادامه‌دار نباشد.

نگاهی به افق ۱۴۰۴ 

دولت چهاردهم نیز همچون دولت‌های قبلی وعده خودکفایی در تولید محصولات استراتژیک را داده است. از همین‌رو طرح‌هایی مثل جهش تولید و افزایش سطح زیر کشت محصولات اساسی در دستور کار هستند اما کارشناسان هشدار می‌دهند که بدون اصلاح زیرساخت‌ها، سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین کشاورزی (مثل کشت گلخانه‌ای) و مدیریت هوشمند منابع آب، این هدف دست‌یافتنی نخواهد بود. 

جالب اینجاست که در سال‌های اخیر، برخی کشورهای منطقه مثل ترکیه و امارات، با تمرکز بر فناوری و تجارت آب مجازی (واردات محصولات آب‌بر و صادرات کم‌آب‌بر)، امنیت غذایی‌ خود را بدون فشار بر منابع داخلی تضمین کرده‌اند. مسلما اگر دولت چهاردهم در صدد رسیدن به خودکفایی باشد، باید رویکرد خود را تغییر دهد و با اهتمام به بخش کشاورزی، بتواند خودکفایی را به معنای واقعی کلمه ایجاد کند.