خیز مسکو و تهران برای راه‌اندازی بورس غلات بریکس

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در سال‌های اخیر کشورهای جنوب جهانی با طرح بی‌عدالتی‌های نظم جهانی به نفع کشورهای غرب، در پی ایجاد سازوکارهای عادلانه خود هستند تا بتوانند قدرت رقابتی خود را حفظ کنند. تشکیل گروه بریکس و سپس گسترش آن به کشورهایی مانند ایران نیز در این راستاست که بیشتر تمرکز آن بر همسویی کشورهای عضو در مسائل اقتصادی است. از همین‌رو ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه بارها پیشنهاد تشکیل «بورس غلات بریکس» را مطرح کرده که با استقبال کشورهای جنوب جهانی مواجه شده است؛ به طوری که ایران و روسیه اخیرا تلاش‌های خود را برای تعمیق همکاری‌های اقتصادی در چارچوب بریکس افزایش داده‌اند و بورس غلات پیشنهادی آن را در کانون دستور کار خود با هدف تقویت امنیت غذایی، گسترش ارتباطات تجاری و افزایش ادغام منطقه‌ای قرار داده‌اند. 

بر اساس گزارش رسانه‌ها، این ابتکار موضوع اصلی مذاکرات بین غلامرضا نوری قزلجه، وزیر کشاورزی ایران و ماکسیم مارکوویچ، معاون وزیر کشاورزی روسیه در حاشیه نشست وزرای کشاورزی کشورهای عضو بریکس در ایندور هند بود. هر دو طرف بر لزوم هماهنگی نزدیک‌تر در تجارت کشاورزی، لجستیک و پروژه‌های توسعه مشترک در سراسر کشورهای عضو بریکس تاکید کردند.

به باور تهران، بورس غلات کشورهای عضو بریکس یک سازوکار راهبردی است که می‌تواند شفافیت بازار را بهبود بخشد، معاملات غلات را تسهیل و زنجیره‌های تامین مواد غذایی را در میان اقتصادهای نوظهور تقویت کند. البته اجرای موفقیت‌آمیز این ابتکار عمل مستلزم حمایت قوی روسیه، یکی از تولیدکنندگان پیش‌رو غلات در جهان و یکی از اعضای اصلی گروه بریکس است.

اهمیت راهبردی

بورس غلات بریکس، خرید و فروش مستقیم بین کشورهای بریکس را بدون نیاز به واسطه یا تبدیل به دلار آمریکا امکان‌پذیر می‌کند. این امر کنترل بر بازار جهانی غلات را افزایش می‌دهد و به نفع کشورهایی مانند برزیل، آفریقای جنوبی، هند و روسیه خواهد بود، در مقابل نفوذ قدرت‌های سنتی غربی مانند ایالات متحده و اتحادیه اروپا را تضعیف می‌کند.

کشورهای عضو بریکس بیش از ۴۰ درصد غلات، گوشت، لبنیات و ۵۰ درصد غذاهای دریایی جهان را تولید می‌کنند. کشورهای بریکس در سال ۲۰۲۳، حدود ۱.۱۷ میلیارد تن غلات (۴۲ درصد از تولید جهانی) تولید و ۱.۱ میلیارد تن (۴۰ درصد از مصرف جهانی) مصرف کردند. با گسترش عضویت بریکس در سال ۲۰۲۴، از جمله پیوستن مصر، ایران، عربستان سعودی و امارات متحده عربی، تولید غلات به ۱.۲۴ میلیارد تن (۴۴ درصد از تولید جهانی) و مصرف به ۱.۲۳ میلیارد تن (۴۴ درصد) افزایش یافت.

همانطور که اشاره شد، بورس غلات بریکس تبدیل ارز به دلار را حذف کرده و تجارت درون بریکس را تقویت می‌کند. این سیستم همچنین می‌تواند مسیر مستقیمی را برای برزیل و آفریقای جنوبی به چین و سایر کشورهای بریکس فراهم کند، همچنین هند و روسیه صادرات خود را به بازارهای جدید در آسیا و آفریقا گسترش خواهند داد.

به باور کارشناسان، بورس غلات بریکس ظرفیت بالایی در تغییر چشم‌انداز تجارت جهانی کشاورزی دارد و چهار پیامدهای کلیدی آن عبارت از «امنیت غذایی پیشرفته برای کشورهای عضو بریکس و متحدان آن‌ها»، «تاثیر بیشتر بر قیمت‌های جهانی کالاها»، «کاهش آسیب‌پذیری در برابر فشارهای اقتصادی غرب» و «افزایش همکاری در تحقیق و توسعه کشاورزی» است. با این حال، بورس غلات پیشنهادی بریکس با وجود نفوذ قابل توجه این بلوک در بازارهای جهانی کشاورزی، با چالش‌های متعددی روبه‌رو است، زیرا موفقیت آن به غلبه بر موانع عملی و سیاسی قابل توجه بستگی دارد. 

اعلامیه کازان، این بورس را به عنوان ابزاری در راستای ارتقای امنیت غذایی و مقابله با اقدامات اقتصادی غرب مانند تحریم علیه روسیه تایید می‌کند. همچنین سیاست‌های داخلی، به ویژه منافع متفاوت تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان عمده غلات در بریکس، می‌تواند عملکرد این پلتفرم را پیچیده‌تر کند.

در مجموع، بورس غلات کشورهای بریکس گامی بلندپروازانه به سوی استقلال اقتصادی و یک اکوسیستم تجاری چندقطبی است. اگرچه این بورس فرصت‌های امیدوارکننده‌ای برای تسهیل تجارت، کاهش وابستگی به سیستم‌های مالی غربی و تقویت نفوذ جمعی کشورهای بریکس ارائه می‌دهد اما با چالش‌های پیچیده‌ای در زمینه همسویی و پذیرش نیز مواجه است. با این وجود، اگر این بورس با موفقیت اجرا شود، می‌تواند پویایی تجارت غلات را بازتعریف کند.

پروژه چین-روسیه

در ژانویه سال ۲۰۲۵ اعلام شد که چین و روسیه در حال راه‌اندازی یک کریدور حمل‌ونقل غلات چند کشوری جدید به نام کریدور زمینی غلات (NLGC) هستند که می‌تواند تجارت کشاورزی جهانی را متحول کند. این ابتکار با اتصال راه‌آهن‌ها و مراکز لجستیکی اوراسیا، پیامدهای ژئوپلیتیکی و اقتصادی قابل توجهی برای زنجیره‌های تامین غلات جهانی دارد. چین و روسیه از این پروژه به چندین طریق سود خواهند برد. چین محصولات غذایی کم‌هزینه‌تر و از منابع نزدیک‌تری را تامین و روسیه نیز به بازارهای جدیدی دسترسی پیدا خواهد کرد که تحت تاثیر تحریم‌های غرب قرار نمی‌گیرند. NLGC به هر دو کشور اجازه می‌دهد تا وابستگی خود را به بازارهای غربی کاهش و استقلال اقتصادی خود را افزایش دهند. در ماه مه ۲۰۲۳، دو کشور تفاهم‌نامه‌ای در این راستا امضا کردند و در ماه اکتبر، توافق ۲۵ میلیارد دلاری برای تامین ۷۰ میلیون تن غلات و دانه‌های روغنی روسیه طی ۱۲ سال آینده را نهایی کردند.

این همکاری بین چین و روسیه که در راستای بورس غلات بریکس است، تهدید جدی برای بازارهای سنتی غربی محسوب می‌شود. این امر نشان داد که با احداث خطوط ریلی جدید و انبارهای غلات روسیه در چین، پویایی تجارت جهانی غلات در حال تغییر است. کشورهای غربی احتمالا به تامین‌کنندگان ثانویه در این بازاری تبدیل شوند که توسط آسیا و کشورهای بریکس کنترل می‌شود. در مجموع، بورس غلات بریکس و NLGC زنجیره‌های تامین جهانی را تغییر شکل خواهند داد و یک سیستم تجاری جدید مستقل از دلار آمریکا ایجاد خواهند کرد. این تغییر، کشورهای بریکس را قادر می‌سازد تا رهبری تجارت کشاورزی را به دست گیرند، نقش بازارهای غربی را کاهش و بلوک بریکس را به عنوان آینده تامین مواد غذایی جهانی قرار دهند.

نقش ایران

با پیوستن ایران و مصر به عنوان دو خریدار اصلی گندم روسیه به بریکس، نفوذ این بورس می‌تواند فراتر از اعضای بنیانگذار گسترش یابد و به طور بالقوه الگوهای صادرات گندم جهانی را تغییر شکل دهد. برای نمونه اخیر، روسیه و عمان مذاکرات مربوط به ایجاد هاب غلات در عمان برای صادرات گندم روسیه به کشورهای شرق آفریقا آغاز شده است. 

به گفته ملیانتسف، عضو مسوول آکادمی علوم روسیه، این امر می‌تواند صادرات کالاهای کشاورزی به بازارهای آفریقا را بهبود بخشیده و فرصت‌های تجاری جدیدی را برای کشورهای بریکس ایجاد کند. مرکز پیشنهادی هنوز در مرحله برنامه‌ریزی و مذاکره است و می‌تواند نقش مهمی در حمایت از توزیع غلات به کشورهای شرق آفریقا و تقویت پیوندهای تجاری کشاورزی بین اعضای بریکس و آفریقا ایفا کند. این امر می‌تواند جان تازه‌ای به توافقنامه ترانزیتی «عشق‌آباد» برای اتصال روسیه و کشورهای آسیای مرکزی و روسیه به عمان از طریق ایران ببخشد. توافق‌نامه عشق‌آباد که رسما با عنوان «توافق‌نامه ایجاد کریدور حمل‌ونقل و ترانزیت بین‌المللی» شناخته می‌شود، در آوریل ۲۰۱۱ توسط ازبکستان، ترکمنستان، ایران، عمان و قطر امضا شد. هدف این پروژه هم ایجاد یک کریدور چندوجهی قابل اعتماد برای جابجایی کالا و مسافر بین آسیای مرکزی و بازارهای دریایی در خلیج فارس است.

امروزه، این کریدور در یک قوس وسیع امتداد دارد و شامل آسیای مرکزی-ایران-خلیج فارس یا دریای عمان-آسیای جنوبی می‌شود. نکته مهم اینکه این توافق‌نامه برای اعضای جدید باز است و فضایی برای گسترش در آینده باقی می‌گذارد. از همین‌رو، احتمال ورود روسیه به آن وجود دارد، به طوری که پیشتر هند به عنوان یکی از بنیانگذاران بریکس نیز وارد آن شده بود.

بنابراین، ایجاد بورس غلات بریکس برای ایران به عنوان یکی از اعضای جدید آن از اهمیت راهبردی دارد، زیرا ایران یکی از خریداران غلات به ویژه گندم است که ایجاد بورس غلات می‌تواند واردات آن از طریق کشورهای صادرکننده به ویژه روسیه را با قیمت مناسب و ارزهای ملی تسهیل کند. همچنین، به دلیل نقش و موقعیت آن برای صادرات مجدد و ترانزیت، این امر می‌تواند منافع راهبردی برای کشور در آینده تجارت مواد غذایی داشته باشد.