شوک هرمز و بازگشت تورم جهانی/ ایران در نقطه طلایی نفت
به گزارش اقتصادمعاصر؛ در اقتصاد جهانیِ بههمپیوسته امروز، جنگها دیگر صرفاً در میدانهای نظامی رخ نمیدهند. هر درگیری بزرگ، بلافاصله به بازارهای انرژی، تجارت بینالملل و شاخصهای اقتصادی جهان سرایت میکند. جنگ تحمیلی امریکا و اسراییل در ایران و تنشها در خلیج فارس و اختلال در تردد نفتکشها از تنگه هرمز نیز نمونهای روشن از همین واقعیت است؛ بحرانی که نه تنها بازار نفت، بلکه چشمانداز تورم و رشد اقتصادی جهان را تحت تأثیر قرار داده است.
هشدارهای پیدرپی نهادهای اقتصادی بینالمللی نشان میدهد نگرانیها از تبعات اقتصادی این درگیریها بسیار جدی است. مدیرعامل صندوق بینالمللی پول اعلام کرده که حتی اگر جنگ به سرعت پایان یابد، اقتصاد جهان همچنان با پیامدهای آن روبهرو خواهد بود و احتمال افزایش تورم و کاهش رشد اقتصادی وجود دارد. همزمان رئیس آژانس بینالمللی انرژی نیز بحران فعلی را شدیدتر از مجموع شوکهای نفتی دهههای گذشته توصیف کرده است؛ ارزیابیای که نشان میدهد بازار انرژی جهان در یکی از حساسترین مقاطع تاریخی خود قرار گرفته است.
ریشه این نگرانیها به اهمیت بیبدیل یک آبراه باریک اما حیاتی بازمیگردد: تنگه هرمز. این گذرگاه دریایی که خلیج فارس را به دریای عمان متصل میکند، سالهاست به عنوان شاهرگ اصلی انتقال انرژی جهان شناخته میشود. پیش از حمله وحشیانه امریکا و اسراییل به ایران، روزانه حدود 20 میلیون بشکه نفت، یعنی نزدیک به یکچهارم تجارت دریایی نفت جهان، از این مسیر عبور میکرد. به همین دلیل هرگونه اختلال در این گذرگاه، بلافاصله عرضه انرژی در بازارهای جهانی را تحت تأثیر قرار میدهد.
کاهش شدید عبور نفتکشها از تنگه هرمز، نخستین شوک خود را در بازارهای انرژی نشان داده است. قیمت نفت با جهش روبهرو شده و کمبود برخی فرآوردههای حیاتی مانند گازوئیل و سوخت هواپیما به یکی از نگرانیهای اصلی کشورهای صنعتی تبدیل شده است. کارشناسان انرژی هشدار میدهند که اگر محدودیتهای فعلی ادامه پیدا کند، کمبود سوخت ابتدا در آسیا و سپس در اروپا آشکارتر خواهد شد؛ روندی که میتواند به افزایش هزینه حملونقل، تولید و در نهایت قیمت کالاها در سراسر جهان منجر شود.
در اقتصاد جهانی، انرژی نقش ستون فقرات تولید را ایفا میکند. از صنایع سنگین گرفته تا حملونقل و حتی کشاورزی، همه به نفت و گاز وابستهاند. بنابراین افزایش قیمت انرژی به سرعت در زنجیره تولید و توزیع کالاها منتشر میشود و موجی از تورم را در اقتصاد جهانی ایجاد میکند. همین نگرانی باعث شده برخی تحلیلگران هشدار دهند که شوک انرژی ناشی از بحران خلیج فارس میتواند روند مهار تورم در اقتصادهای بزرگ را با چالش جدی مواجه کند.
بازارهای مالی نیز به سرعت به این تحولات واکنش نشان دادهاند. مدیرعامل بانک جیپی مورگان هشدار داده که ادامه درگیریها میتواند قیمت نفت را به سطوح بیسابقهای برساند و تورم را بار دیگر به اقتصاد جهانی بازگرداند. چنین سناریویی احتمال افزایش بیشتر نرخهای بهره در اقتصادهای بزرگ را تقویت میکند؛ اقدامی که در نهایت میتواند رشد اقتصادی جهان را کندتر کند.
نشانههای اولیه این فشارها در نقاط مختلف جهان دیده میشود. در ایالات متحده افزایش قیمت انرژی باعث شده هزینه سوخت برای مصرفکنندگان به شکل محسوسی افزایش یابد. در اروپا نیز گزارشها از کمبود سوخت در بخشی از جایگاههای عرضه خبر میدهد. در آسیا، کشورهایی مانند ژاپن که وابستگی شدیدی به انرژی خاورمیانه دارند، ناچار شدهاند به ذخایر استراتژیک خود متوسل شوند.
با این حال، در میان این بحران جهانی، یک واقعیت مهم نیز وجود دارد: موقعیت ژئوپولیتیکی ایران در قلب یکی از حیاتیترین مسیرهای انرژی جهان قرار دارد. تنگه هرمز نه تنها یک گذرگاه دریایی، بلکه یکی از مهمترین نقاط راهبردی در معادلات اقتصادی و سیاسی جهان به شمار میرود. بخش قابل توجهی از صادرات نفت و گاز کشورهای خلیج فارس از این مسیر عبور میکند و به همین دلیل هر تحول در این آبراه میتواند معادلات بازار انرژی را تغییر دهد.
دادههای منتشر شده از مؤسسات رهگیری نفتکش نشان میدهد که در بحبوحه این بحران، صادرات نفت ایران نه تنها کاهش نیافته بلکه حتی افزایش یافته است. در حالی که بسیاری از کشورهای صادرکننده منطقه با افت شدید صادرات مواجه شدهاند، ایران توانسته جریان فروش نفت خود را حفظ کند و از افزایش قیمت جهانی انرژی بهره ببرد. گزارشها حاکی است که درآمد نفتی ایران در ماه مارس رشد قابل توجهی داشته و حتی از بسیاری از تولیدکنندگان بزرگ منطقه پیشی گرفته است.
این تحول نشان میدهد که در شرایط بحران انرژی، موقعیت جغرافیایی و ژئوپولیتیکی میتواند به یک مزیت اقتصادی مهم تبدیل شود. کنترل مسیرهای حیاتی انرژی و توانایی حفظ جریان صادرات در چنین شرایطی، عاملی است که میتواند نقش یک کشور را در بازار جهانی انرژی پررنگتر کند.
در سطح کلان، بحران کنونی بار دیگر اهمیت امنیت انرژی را در اقتصاد جهانی برجسته کرده است. تجربه شوکهای نفتی دهه 1970 نشان داد که اختلال در عرضه انرژی میتواند اقتصاد جهان را برای سالها تحت تأثیر قرار دهد. اکنون نیز بسیاری از اقتصاددانان معتقدند اگر تنشها در خلیج فارس ادامه یابد، جهان ممکن است با ترکیبی از تورم بالا، رشد اقتصادی پایین و بیثباتی در بازارهای مالی روبهرو شود؛ وضعیتی که از آن به عنوان یکی از دشوارترین سناریوهای اقتصادی یاد میشود.
در نهایت، تحولات اخیر نشان میدهد که تنگه هرمز تنها یک گذرگاه دریایی نیست، بلکه یکی از مهمترین گرههای ژئوپولیتیکی جهان است؛ نقطهای که اقتصاد، انرژی و سیاست بینالملل در آن به هم میرسند. در چنین شرایطی، هر تغییر در معادلات این منطقه نه تنها آینده بازار انرژی، بلکه مسیر اقتصاد جهانی را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد./تسنیم
