دلارزدایی، عامل شکستن هژمونی آمریکا

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ ترامپ در ۵ سپتامبر ۲۰۲۴، مهم‌ترین افشاگری خود را انجام داد و اظهار کرد که امپراتوری ایالات متحده از کشور‌های دیگر ارتزاق می‌کند و با نابودی «هژمونی دلار» این توانایی را از دست داده و به کشوری جهان سومی تبدیل خواهد شد. از قضا، ترامپ این افشاگری را در باشگاه اقتصادی نیویورک انجام داد که محفل جدی کاپیتالیست‌ها محسوب می‌شود. این گروه مانند اقتصاددانان درپی رونق واحد‌های تولیدی در جهت افزایش تولید آنها برای برآوردن نیاز‌ها و خواسته‌های انسان نیستند و در واقع نقش آنها منعکس‌کننده نقش واشنگتن است. از همین‌رو به دنبال حفظ قدرت دلار بوده و همواره حامی تحریم کشور‌های دارای منابع و واحد‌های تولیدی (روسیه، ایران و چین) هستند تا کشور‌های هدف تسلیم چنین بی‌عدالتی شوند. 

اشاره ترامپ به «هژمونی دلار» بر این نکته تاکید می‌کند که چگونه دلار آمریکا اساسا ابزاری است که واشنگتن از طریق آن اعمال زور می‌کند. واشنگتن حاضر نیست هیچ فرصتی برای اعمال تحریم‌های بیشتر ضد روسیه و ایران را از دست بدهد. در واقع، تحریم روسیه، چین، ایران، ونزوئلا و کره شمالی نشان می‌دهد که طبقه حاکم واشنگتن چگونه کل جهان را به عنوان بخشی از قلمرو خود می‌بیند اما پاسخ ترامپ نشان داد که این تحریم‌ها قدرت آمریکا را به سمت از دست دادن «هژمونی دلار» سوق می‌دهد. در همین راستا وی در پاسخ به سوالی درباره اینکه در صورت ورود به کاخ سفید، آیا تحریم‌ها را به ویژه علیه روسیه تشدید خواهد کرد یا آنها را کاهش خواهد داد، گفت: «من می‌خواهم از تحریم‌ها، به کمترین میزان ممکن استفاده کنم». 

این در حالی بوده که موسسه حقوقی «گیبسون دان» که در لس‌آنجلس مستقر است، سال ۲۰۲۱ گزارش داد که طبق داده‌های گردآوری‌شده توسط این موسسه، دولت ترامپ در دوران ۴ ساله خود در کاخ سفید بیش از ۳۹۰۰ اقدام تحریمی مجزا علیه طرف‌های مختلف انجام داده است. 

همچنین، وی در جمع هوادارانش در ویسکانسین وعده داد که جایگاه دلار به عنوان ارز برتر در مبادلات بین‌المللی را حفظ خواهد کرد.

ترامپ گفت: «دلار به شدت تحت فشار است و تعداد کشور‌هایی که به سمت استفاده از دیگر ارز‌ها در تجارت خود رفته‌اند، افزایش یافته است. اگر شما دلار را کنار بگذارید دیگر با آمریکا تجارت نخواهید کرد، چرا که ما علیه کالا‌های تولیدی شما تعرفه وارداتی صد در صدی اعمال می‌کنیم.» 

این پرسش و پاسخ ترامپ، در عین حال که نگرش ایالات متحده را بیان می‌کند، همچنین نشان‌دهنده آگاهی از محدودیت‌های آن تلقی می‌شود. ترامپ پیش از آنکه کشور‌های مورد نظر به دنبال دلارزدایی بروند، به خود می‌بالید که تحریم‌هایی را علیه این کشور‌ها اعمال کرده است اما روند‌ها نشان داد که این تحریم‌ها صدای جایگزین ساختار جهانی را خاموش نکرده و در عین حال دلارزدایی را تسریع و سیستم جمع‌آوری خراج واشنگتن را فلج می‌کنند. 

نتیجه این روند نیز تبدیل کابوس ترامپ به واقعیت است. در حالی که وی در ابتدا خرسند بود که ایالات متحده در حال شکست دادن روسیه، ایران و چین است. طبقه حاکم واشنگتن بار‌ها اقدام به استفاده از برچسب‌های زشت و زننده علیه کشور‌های مخالف کرد و با اعمال هژمونی خود زندگی بهتری نسبت به وضعیت جهان سوم به پا کرد. با این حال اما ترامپ هراس دارد که ایالات متحده بدون دلار، به آن سقوط کند. افشاگری ترامپ باید مورد توجه همه برتری‌خواهان آمریکایی قرار گیرد و باید برای از بین بردن عقده برتری نابه‌جای آنها، مورد استفاده قرار گیرد و اگر ایالات متحده، سایر کشور‌ها را تحت فشار قرار نمی‌داد، در جهان سوم نیز جایگاه مهمی برای خود داشت. برای نمونه، به گفته پوتین، روسیه و شرکای این کشور در گروه بریکس (BRICS) اکنون در ۶۵ درصد از تسویه‌حساب‌های تجاری متقابل، از ارز‌های ملی استفاده می‌کنند. 

از دلارزدایی تا روبلی‌سازی 

یکی از کشور‌های پیش‌رو در این امر، روسیه بوده که دلارزدایی را پس از جنگ اوکراین تسریع بخشیده است. استراتژی رسمی دلارزدایی روسیه پس از تصویب قانون مقابله با دشمنان آمریکا از طریق تحریم‌ها (کاتسا) در سال ۲۰۱۷ توسط دولت ترامپ آغاز شد. فشار کرملین به سمت شورش در برابر دلار، زمانی تقویت شد که ایالات متحده، شرکت‌های میلیاردر روسی «اولگ دریپاسکا» در بازار‌های جهانی آلومینیوم را در سال ۲۰۱۸ تحریم کرد. با اقدامات انجام شده علیه دریپاسکا، دولت ترامپ نشان داد که هیچ شرکت روسی از تحریم‌ها در امان نیست. ولادیمیر پوتین در سخنانی در باشگاه والدای از تسلیح مالی ایالات متحده که اعتماد به دلار را به عنوان یک ابزار پرداخت جهانی و ارز ذخیره اصلی تضعیف می‌کند، انتقاد کرد. 

طرح اولیه دلارزدایی توسط بانک VTB و مدیر عامل آن آندری کوستین تدوین شد. قرار بود این طرح بخشی از استراتژی بلندمدت روسیه برای محافظت از بازار روسیه در برابر فشار‌های خارجی و کمک به توسعه سیستم مالی داخلی باشد. طرح دلارزدایی چند وجهی بود که تغییر تسویه حساب‌های تجاری برای صادرکنندگان روسی از دلار به روبل و سایر ارزها، انتقال ثبت شرکت‌های بزرگ روسی از خارج از کشور به حوزه قضایی روسیه، انتقال زیرساخت بازار اوراق قرضه یورو به روسیه و جایگزینی با معادل روسی، تشویق ناشران روسی برای عرضه سهام خود در بورس اوراق بهادار مسکو (MOEX)، ایجاد بستر‌های روسی برای عملیات با ابزار‌های پوشش ریسک در بازار‌های کالا و ایجاد یک مرکز کلی‌رنگ روسیه برای عملیات با فلزات گرانبها، وجوه این طرح بودند. در ابتدا قرار بود این طرح در سال ۲۰۲۴ اجرا شود. 

پیش‌بینی می‌شد که طرح دلارزدایی به‌جای کنار گذاشتن فوری و کامل دلار، تدریجی باشد. نخبگان روسیه نیز اذعان کردند که نوسانات روبل مانع اصلی این روند است. با این حال، واکنش غرب به جنگ اوکراین، تغییر قابل توجهی در رویکرد روسیه برای دلارزدایی ایجاد کرد. دلیل اصلی این تصمیم، انسداد تقریبا نیمی از ۶۴۰ میلیارد دلار ذخایر خارجی کشور بود که این اقدام، نخبگان روسیه را غافلگیر کرد. 

پس از جنگ اوکراین و برخلاف سال ۲۰۱۴، این طرح بر «روسی‌سازی» سیستم مالی کشور، با تغییر به پرداخت‌های روبلی تاکید داشت. علی‌رغم نوسانات آن، پرداخت به روبل به یک ضرورت ژئواکونومیک تبدیل شد که ذخایر و درآمد آن را نمی‌توان مسدود کرد. تقاضا‌های اخیر روسیه برای تغییر به پرداخت روبل برای تجارت گاز با اروپا نمونه‌ای از این امر است. این تصمیم یک اقدام سیاسی بوده که خطرات تحریم‌های مشابه ایران را در زمانی که درآمد حاصل از صادرات انرژی در یک حساب سپرده مسدود می‌شود، به حداقل می‌رساند. کرملین با تعیین گازپرومبانک برای تمام معاملات مرتبط با انرژی، در صورت تداوم اروپا به خرید نفت و گاز روسیه، عملا این بانک را از هرگونه تحریم محافظت کرده است. 

تلاش روسیه برای استفاده از پول ملی برای صادرات کالا‌های دیگر مانند نفت، فلزات، گندم و کود‌ها نیز تعمیم یافت. سپس دستور جدیدی مبنی بر ممنوعیت مبادله سهام شرکت‌های روسی در خارج از کشور و اجازه پرداخت سود سهام فقط برای اوراق بهادار روبل صادر شد.

در این میان، ایران، چین و هند به عنوان شرکای کلیدی طرح دلارزدایی روسیه هستند. نه پکن و نه دهلی نو، تهاجم روسیه به اوکراین را محکوم نکردند و به تحریم‌های غرب نپیوستند. حتی برای چین و هند، جنگ در اوکراین یک فرصت منحصر به فرد برای تقویت مشارکت استراتژیک آنها با روسیه و تسریع در ایجاد و گسترش زیرساخت‌های مالی جایگزین آنها است.

اکثریت تجارت چین و روسیه به طور سنتی به دلار و یورو انجام می‌شود اما با تحریم‌های بی‌سابقه این روند در حال تغییر بوده و چین پرداخت زغال سنگ روسیه را به یوان آغاز کرده است. هند نیز در پی تحریم‌های جدید در حال بررسی قرارداد تجاری روپیه است. این توافق به دوران شوروی باز می‌گردد که پرداخت‌ها با ارز‌های ملی تسهیل می‌شد. 

دلیل اعتراف ترامپ

غرب با مسدود کردن ذخایر ارزی روسیه و ایران، جنگ مالی بی‌سابقه‌ای را علیه مسکو به راه انداخت. این حرکت که سلاح‌سازی مالی بود، پیامد‌های ناخواسته‌ای نیز برای نظام مالی جهانی خواهد داشت. تحریم‌های بی‌سابقه این سوال را ایجاد کرده که آیا می‌توان ذخایر خارجی بانک‌های مرکزی را ضد تحریم دانست و آیا دلار آمریکا دارایی مطمئنی است یا خیر. دولت‌ها معمولا به ذخایر ارزی به‌عنوان تضمینی برای پرداخت بدهی‌ها متکی هستند اما اگر دارایی‌های دلاری و یورویی را بتوان یک شبه مسدود کرد، دیگر نمی‌توان این برداشت را داشت. این به معنای سوق آن‌ها به سمت ارز‌های غیر غربی و طلا است. در واقع اعتراف ترامپ به پیامد‌های منفی تحریم نیز از این امر ناشی می‌شود. 

در بلندمدت، احتمالا جداسازی مالی در کشور‌هایی که در جنبش دلارزدایی هستند مانند روسیه، چین، هند، ترکیه، ایران، ونزوئلا و عربستان سعودی، شتاب می‌گیرد. سیستم مالی بین‌المللی احتمالا در راستای پویایی نظم جهانی چندقطبی دچار چندپارگی می‌شود که در آن استفاده از ارز به جای ملاحظات اقتصادی، توسط هم‌سویی‌های ژئوپلیتیکی تعیین می‌شود.