۲۶ درصد از ظرفیت پالایشی گاز خالی است/ شفافیت با قیمت گذاری دستوری سازگار نیست

به گزارش اقتصاد معاصر؛ تغییرات در الگوی مصرف انرژی در سطح جهانی، اهمیت روزافزون گاز طبیعی را در تامین نیازهای انرژی بشر نشان می‌دهد. پیش‌بینی‌ها حاکی از آن است که تا سال ۲۰۵۰، گاز طبیعی در مقایسه با سایر منابع انرژی، بیشترین تقاضا را به خود اختصاص خواهد داد.

در کشور ما، اهمیت گاز طبیعی به مراتب چشمگیرتر است. ایران با در اختیار داشتن بیش از ۳۲.۵ تریلیون مترمکعب ذخایر متعارف گاز، پس از روسیه، دومین دارنده بزرگ این ذخایر ارزشمند در جهان محسوب شده و هم‌اکنون بیش از ۷۲ درصد از انرژی مورد نیاز کشور از طریق گاز طبیعی تامین می‌شود.

نقش انکارناپذیر گاز طبیعی در تامین انرژی و اقتصاد ملی، ضرورت بررسی عمیق جریانات و تبادلات گاز در کشور را بیش از پیش آشکار می‌سازد. این مطالعات، به شناسایی چالش‌های بنیادین موجود در زنجیره گاز کشور و یافتن راه‌حل‌های مناسب برای رفع آنها یاری خواهد رساند. بنابراین، گام نخست در مسیر تحقق این هدف مهم، ارائه تصویری جامع، شفاف و دقیق از ابتدا تا انتهای مبادلات حجمی و مالی در زنجیره گاز کشور است.

بر اساس گزارشی از مرکز پژوهش‌های مجلس با عنوان «تصویر انواع تبادلات حجمی و مالی در زنجیره ارزش گاز» که مبتنی‌بر صورت‌های مالی منتشره توسط شرکت ملی گاز است، بازیگران اصلی فعال در زنجیره ارزش گاز طبیعی کشور، شرکت ملی نفت ایران، شرکت ملی گاز ایران، شرکت‌های پالایش گاز، شرکت انتقال گاز ایران و شرکت‌های گاز استانی هستند.

در مراحل ابتدایی زنجیره که شامل اکتشاف، توسعه و تولید است، شرکت ملی نفت ایران نقش‌آفرینی می‌کند و در مراحل بعدی یعنی پالایش، انتقال، ذخیره‌سازی، صادرات، واردات و توزیع، شرکت ملی گاز ایران و شرکت‌های تابعه آن فعالیت می‌کنند.

۲۷ درصد از ظرفیت پالایش گاز کشور خالی است

ظرفیت کل پالایشی کشور تا سال ۱۴۰۱ برابر با ۱،۰۳۰ میلیون متر مکعب بوده که  ۷۴۵.۸۷ میلیون متر مکعب در روز معادل ۷۲.۴ درصد آن مورد بهره‌برداری قرار گرفت. مطالعات نشان می‌دهند که در دهه گذشته، بیشترین میزان استفاده از ظرفیت پالایشی کشور در سال ۱۳۹۶ با حدود ۷۷.۶ درصد و کمترین آن در سال ۱۳۹۸ با حدود ۶۶.۸ درصد بوده است.

درآمد و مصارف شرکت ملی گاز

طبق صورت‌های مالی حسابرسی‌شده شرکت ملی گاز ایران، درآمدهای عملیاتی این شرکت در سال ۱۴۰۰ معادل ۲،۱۴۶،۷۲۸ میلیارد ریال بوده که در مقایسه با سال قبل، رشد ۹۲ درصدی را نشان می‌دهد. هزینه‌های عملیاتی این شرکت نیز در همین سال (با افزایش ۹۳.۴ درصدی نسبت به سال قبل) به ۱،۴۰۶،۶۵۳ میلیارد ریال رسیده است. همچنین، سود خالص این شرکت در سال ۱۴۰۰ معادل ۴۳۴،۴۱۹ میلیارد ریال ثبت شده است.

درآمدهای عملیاتی شرکت ملی گاز ایران در سال ۱۴۰۰ شامل فروش گاز تصفیه‌نشده به شرکت‌های پالایش گاز به مبلغ ۲۷۰ میلیارد ریال، فروش گاز تصفیه‌شده به شرکت انتقال گاز به مبلغ ۱،۴۲۰ میلیارد ریال، فروش داخلی گاز غنی به مبلغ ۸۴،۲۶۷ میلیارد ریال، فروش داخلی گاز مایع و اتان به مبلغ ۵۲۶،۴۲۹ میلیارد ریال، فروش صادراتی گاز مایع به مبلغ ۶۰۷،۴۲۴ میلیارد ریال، صادرات گاز طبیعی به مبلغ ۹۲۳،۳۸۹ میلیارد ریال، فروش گاز به شرکت ملی نفت برای تزریق در میادین نفتی به مبلغ ۲،۴۳۵ میلیارد ریال و سوآپ گاز با ارمنستان به مبلغ ۱،۸۱۸ میلیارد ریال بوده است.

همچنین هزینه‌های عملیاتی شرکت ملی گاز ایران در سال ۱۴۰۰ شامل خرید گاز خام و ان‌جی‌ال از شرکت ملی نفت به مبلغ ۸۵،۷۹۷ میلیارد ریال، خرید گاز تصفیه‌شده از شرکت انتقال گاز به مبلغ ۹،۶۲۳ میلیارد ریال، خرید فرآورده‌های گازی از پالایشگاه‌ها به مبلغ ۶۳،۰۶۷ میلیارد ریال، خرید اتان از پتروشیمی‌ها به مبلغ ۵،۱۸۴ میلیارد ریال، پرداخت سهم شرکت ملی نفت از فروش داخلی و صادراتی فرآورده‌های گازی به مبلغ ۳۸۳،۰۶۰ میلیارد ریال، سهم سازمان هدفمندی از فروش اتان به مبلغ ۷۰،۰۰۰ میلیارد ریال، پرداخت سهم صندوق توسعه ملی به مبلغ ۱۸۴،۷۷۷ میلیارد ریال و پرداخت سهم مالکانه دولت به مبلغ ۶۰۵،۱۴۵ میلیارد ریال بوده است.

بر اساس ارقام مندرج در جدول قانون بودجه کل کشور در سال ۱۴۰۳، پیش‌بینی می‌شود که مجموع درآمد شرکت ملی گاز ایران از فروش گاز طبیعی و محصولات آن در این سال حدود ۲،۱۰۰ میلیون یورو باشد. این مبلغ از دو محل فروش صادراتی ۱۳ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی و سهم شرکت ملی گاز به ارزش ۵۵۰ میلیون یورو و همچنین فروش ۱۷.۹۸ میلیون تن فرآورده‌های فرعی گازی و سهم شرکت ملی گاز به ارزش ۱،۵۵۰ میلیون یورو تامین می‌شود.

سه شیوه مبادلات مالی در شرکت ملی گاز

بررسی ارقام مربوط به روابط مالی میان بازیگران اصلی زنجیره ارزش گاز نشان می‌دهد که تبادلات مالی شرکت ملی گاز به سه شیوه متفاوت انجام می‌پذیرد. «مدل واقعی» یکی از این شیوه‌ها است. بر این اساس خرید و فروش محصولاتی نظیر اتان به پتروشیمی‌ها با قیمت‌ واقعی صورت می‌گیرد.

«مدل بدون انتقال مالکیت» از دیگر شیوه‌های مبادلاتی تلقی می‌شود. این مدل تنها حق‌العمل فرآورش را به شرکت ارائه‌دهنده خدمات پرداخت می‌کند. به عنوان مثال، رابطه بین شرکت ملی نفت و شرکت‌های پالایش گاز برای فرآورش میعانات گازی از گاز غنی از این مدل است.

«مدل دستوری» یکی دیگر از روش‌های تبادل تلقی می‌شود. بر این اساس، خرید و فروش با نرخ دستوری و غیرواقعی در صورت‌های مالی شرکت‌ها درج می‌شود. فروش گاز تصفیه‌نشده از شرکت ملی گاز به شرکت‌های پالایش گاز به نرخ ۱ ریال بر متر مکعب، شاهد مثال این مدل تبادلات است.

ذبح شفافیت با قیمت دستوری

مطالعات حاکی از آن هستند، در مواردی که انتقال گاز با قیمت‌های واقعی و به ارزش روز صورت می‌گیرد، شفافیت بیشتری وجود دارد و ابهامات کمتری مشاهده می‌شود. با این حال در مواردی مانند فروش گاز خام میادین مستقل و تاسیسات نفتی توسط شرکت ملی نفت به شرکت ملی گاز، شفافیت کمتری وجود دارد و نیازمند اصلاح جدی است.

طبق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس با عنوان «تصویر انواع تبادلات حجمی و مالی در زنجیره ارزش گاز»، نگاهی اجمالی به مجموعه مبادلات در طول زنجیره ارزش گاز طبیعی در سال‌های مورد بررسی این گزارش، نشان می‌دهد که عمده این مبادلات، بر اساس توافق میان بازیگران اصلی این زنجیره و با نرخ‌های متفاوت انجام می‌شود.

همچنین، سهم درآمدها از هیچ ضابطه مشخصی پیروی نمی‌کند. پیشنهاد می‌شود که اصولی شفاف و قاعده‌مند برای تنظیم نرخ‌های این مبادلات در قوانین بالادستی لحاظ گردد.