کودتا علیه سازمان جامعه اقتصادی کشور‌های غرب آفریقا

اقتصاد معاصر؛ در سال‌های اخیر منطقه راهبردی ساحل آفریقا شاهد کودتا‌های نظامی بوده که باعث روی کار آمدن دولت‌های نظامی مخالف غرب شده است. این دولت‌ها در نیجر، مالی و بورکینافاسو در همان گام نخست نیرو‌های نظامی فرانسه و ایالات متحده را از کشور بیرون و خواستار همکاری بیشتر با روسیه، چین و ایران شده‌اند. اما اقدامات آنها مختص حوزه نظامی و سیاسی نشد، و خواستار خروج از «جامعه اقتصادی کشور‌های غرب آفریقا (اکوواس) شده‌اند که می‌تواند تداوم فعالیت این نهاد عمدتا غربگرا را تحت تاثیر قرار دهد. 

سیدی تونس، رئیس پارلمان ECOWAS، در میان نارضایتی فزاینده آفریقایی‌ها از سیاست‌های غربی، گفت: «در تلاش برای دموکراسی، ما (ECOWAS) باید در روابط خود با غرب، به‌ویژه بین کشور‌های فرانسوی‌زبان و فرانسه تجدید نظر کنیم». به گفته وی، کودتا در نیجر نشان دهنده مخالفت مردم با استعمار نو در آفریقا هست، زیرا ثروت معدنی این کشور‌ها بی‌رحمانه مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد و در مقابل جمعیت آن به سختی زندگی خود را تامین می‌کنند.

 
اما اکوواس متشکل از ۱۵ کشور، در راستای سیاست‌های غربگرایانه تمامی مبادلات تجاری با نیجر را به حالت تعلیق درآورد و دارایی‌های خود را در بانک‌های این جامعه مسدود و نیجریه که ۷۰ درصد نیاز برق نیجر را تامین می‌کند، عرضه آن را قطع کرده است. برخی کارشناسان معتقدند مقامات این جامعه تحت فشار پاریس از طریق نمایندگان خود در این سازمان منطقه‌ای این اظهارات را بیان کرده‌اند.

پیامد‌های خروج از اکوواس
از همین روی، در ۲۸ ژانویه ۲۰۲۴، رهبران نظامی بورکینافاسو، مالی و نیجر اعلام کردند که کشور‌های آنها قصد خروج از جامعه اقتصادی کشور‌های غرب آفریقا (ECOWAS) را دارند. تصویب رسمی این تصمیم حدود یک سال طول می‌کشد، اما احتمالاً این جدایی حتمی است و می‌تواند باعث چرخش بیشتر آنها به سمت حوزه نفوذ کشور‌های رقیب غرب مانند روسیه، چین و ایران شود.

اخیرا سه کشور آفریقایی مذکور تصمیم به تشکیل «کنفدراسیون ساحل» گرفتد که میتواند پیامد‌های اقتصادی و سیاسی جدی در منطقه داشته باشد. اکوواس که نتوانست کودتا‌های مالی و بورکینافاسو را از طریق تحمیل تحریم‌ها برگرداند، به دنبال ایجاد موضعی سخت، حتی دخالت نظامی، در برابر کودتاچیان در نیجر بود. از همین روی، در ماه آگوست، نیروی آماده باش شامل حدود ۲۰ تا ۳۰ هزار سرباز از کشور‌های عضو از جمله ساحل عاج، نیجریه و سنگال را فعال کرده بود. 

خروج این سه کشور از اکوواس که بعدا «اتحاد ساحل» (AES) را تشکیل دادند دارای ابعاد اقتصادی و سیاسی است. کشور‌های ECOWAS بیش از ۵۱ درصد از واردات مالی در سال ۲۰۲۲ (جدیدترین داده‌های موجود) و بیش از ۲۱ و ۱۳ درصد از واردات از بورکینافاسو و نیجر را به خود اختصاص دادند. اما کشور‌های AES متعهد شده‌اند تجارت خود را با یکدیگر افزایش دهند؛ برای مثال، در آوریل، نیجر موافقت کرد که ۱۵۰ میلیون لیتر گازوئیل را به مالی با تقریباً نصف قیمت بازار تحویل دهد؛ بنابراین کاهش اتکای کشور‌های ساحل به غرب آفریقا بستر حضور و نفوذ اقتصادی برای محور روسیه، چین و ایران فراهم می‌کند. البته اخیرا نیز ترکیه به دنبال افزایش نقش خود در منطقه است.

همچنین، این تصمیم احتمالاً پیامد‌های سیاسی گسترده‌تر و جدی‌تری داشته باشد. نخست، کشور‌های AES بیشتر به سمت حوزه نفوذ روسیه حرکت و کمربند ساحل را به یک منطقه حوزه نفوذ واقعی روسیه تبدیل می‌کنند. دوم، موجب تقویت گروه‌های اسلام‌گرا در غرب آفریقا و در واقع سرایت تحولات به این کشور‌ها می‌شود. 

شورش علیه استعمار جدید
جامعه اقتصادی کشور‌های غرب آفریقا که نزدیک به ۵۰ سال پیش با توسعه منطقه از طریق ابزار‌های مانند بازار و پول مشترک ایجاد شد تا فقر و ردپای استعمار غربی به ویژه فرانسه را بزداید، اما در عمل اینگونه نشد و به گونه‌ای دیگر در حوزه نفوذ فرانسه قرار گرفت. از همین روی، مخالفت این نهاد با کودتا‌های ضد غربی باعث کاهش محبوبیت آن شده و نشان دهنده مخالفت مردم آفریقا با هرگونه استعمار جدید غربی است.

رابطه بین آفریقا و غرب با قرن‌ها استعمار، استثمار و قدرت نابرابر مشخص شده است. قدرت‌های اروپایی با انگیزه‌های اقتصادی و تمایل به منابع، بخش بزرگی از آفریقا را در قرن نوزدهم مستعمره کردند. این استعمار منجر به فروپاشی تمدن‌ها و تحمیل نظام‌های سیاسی، ساختار‌های اقتصادی و ارزش‌های فرهنگی اروپایی به ضرر سنت‌ها و نهاد‌های آفریقایی شد. میراث استعمار همچنان به شکل گیری روابط بین آفریقا و غرب ادامه می‌دهد و بسیاری از کشور‌های آفریقایی با چالش‌های مرتبط با فقر، نابرابری و بی‌ثباتی سیاسی مواجه هستند. ده‌ها سال است که فراخوان‌هایی برای محکوم کردن استعمار نو و فرانسه وجود داشته است. 

بسیاری از کشور‌های آفریقایی از نظر اقتصادی و برای تجارت و سرمایه‌گذاری به بازار‌های غربی متکی هستند. این وابستگی برای این کشور‌ها آسیب‌پذیری ایجاد می‌کند، زیرا اقتصاد‌های آفریقایی مستعد نوسانات در بازار‌های جهانی و سیاست‌های غربی هستند. این وابستگی چرخه فقر و توسعه نیافتگی را در آفریقا تداوم می‌بخشد، زیرا منافع غرب همیشه با نیاز‌های کشور‌های آفریقایی مطابقت ندارد. 

بنابراین، استعمار غربی جز گسترش فقر و نابرابری عایدی دیگری برای کشور‌های عمدتا ثروتمند آفریقایی نداشته است. از همین روی، این کشور‌ها به دنبال رهایی از همه اشکال نفوذ غربی هستند که این امر می‌تواند از منطقه ساحل آغاز و کشور‌هایی غرب آفریقا را تحت تاثیر قرار دهد که آینده اکوواس را با ابهام مواجه می‌کند. 

چشم‌انداز اکوواس
فرانسه از اواسط دهه ۱۹۷۰ از طریق ایجاد سازمان‌های منطقه‌ای رقیب همواره سعی در خرابکاری در اکوواس را داشت. تسخیر ECOWAS را می‌توان در ماهیت تحریم‌های اقتصادی اعمال شده علیه مالی در سال ۲۰۲۲ و نیجر از زمان کودتای ۲۰۲۳ مشاهده کرد. هیچ کشور خارجی نمی‌تواند به بانک مرکزی یک صادرکننده ارز دولتی دستور دهد که از دسترسی دولت به حساب‌های بانکی و سیستم مالی داخلی آن جلوگیری کند. اما این امر در صورتی امکان‌پذیر است که از فرانک سی‌اف‌ای غرب آفریقا (CFA) استفاده شود، یعنی به یک اتحادیه پولی اسماً آفریقایی تعلق داشته باشید که بانک مرکزی آن در واقع تحت نظارت قانونی خزانه داری فرانسه است. فرانسه که در پشت ECOWAS پنهان شده بود، توانست این نوع تحریم‌ها را علیه مالی و نیجر اعمال کند، اگرچه هیچ مبنای قانونی ندارد.

کشور‌های AES اکنون متوجه شده‌اند که با خروج از جامعه تحت هدایت امپریالیستی چیزی برای از دست دادن ندارند. علیرغم نگرانی‌های مشروع در مورد روابط آینده خود با همسایگان، بخش قابل توجهی از جمعیت آنها احساس رهایی دارند و در نخستین گام به دنبال ایجاد ارز مشترک در منطقه ساحل هستند. 

همچنین، اکوواس به عنوان یک جامعه اقتصادی، به ویژه یک اتحادیه گمرکی منطقه‌ای با اجرای منطقه تجارت آزاد قاره آفریقا (AfCFTA) تا حدودی منسوخ شده است. کشور‌های غرب آفریقا دیگر لزوماً برای جابجایی آزادانه افراد و کالا‌ها در سراسر مرز‌ها نیازی به ECOWAS ندارند. 

در مجموع، تسلط نظامی اخیر در نیجر، مالی و بورکینافاسو اغلب به عنوان ادعای حاکمیت در برابر نفوذ نواستعمار فرانسه به تصویر کشیده می‌شود. باید توجه داشت که از سال ۲۰۲۰ تاکنون ۹ کودتا در آفریقا رخ داده که هشت مورد آن در کشور‌های فرانسوی زبان شده است. این امر نشان دهنده افزایش بیداری در آفریقا علیه استعمار جدید فرانسه و کلا غرب است که میتواند نهاد‌های تحت نفوذ غربی مانند اکوواس را تحت تاثیر قرار دهد.