افزایش ناگهانی نرخ دلار در سامانه نیما؛ شوکی به بازار ارز

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ روز پنجشنبه بانک مرکزی در اطلاعیه‌ای از حذف نرخ نیما و آغاز رسمی سازوکار دلار توافقی خبر داد. اکنون، پس از سه روز از اجرای این تصمیم، بازار ارز با نوسانات شدیدی مواجه شده است. در سامانه نیما، قیمت دلار که در انتهای روز پنجشنبه ۵۴ هزار تومان بود، روز دوشنبه به ۶1 هزار تومان رسید؛ رشدی معادل ۱2.9 درصد که شوک مهمی به بازار ارز محسوب می‌شود. 

در همین حال، قیمت دلار در بازار آزاد نیز روند افزایشی داشته و به محدوده ۷۶ هزار تومان رسید. از سوی دیگر فقط در روز دوشنبه نسبت به یکشنبه، نرخ دلار توافقی حدود ۳ درصد رشد کرد. این نوسانات نگرانی‌ها درباره تضعیف ریال را افزایش داده و ابهامات مهمی را درباره نحوه مدیریت بازار توسط بانک مرکزی ایجاد می‌کند. 

ابهامات درباره سیاست‌های بانک مرکزی 

نحوه مداخله در بازار یک‌طرفه: یکی از مهم‌ترین سوالات این بوده که اگر بازار به سمت تضعیف شدید ریال حرکت کند، بانک مرکزی چگونه مداخله خواهد کرد؟ آیا این نهاد با عرضه مستقیم ارز در سامانه نیما و بازار آزاد به تعدیل نرخ خواهد پرداخت؟ 

تعیین نرخ مبنای روزانه: نرخ مبنای روز بعد در سامانه نیما بر اساس معاملات روز گذشته تعیین می‌شود. با این حال، در شرایط فعلی که بازار با نوسانات شدید مواجه است، این سازوکار می‌تواند منجر به افزایش بیشتر نرخ‌ها شود. اینکه آیا بانک مرکزی سقف یا کف قیمتی نهایی و مشخصی برای کنترل بازار تعیین خواهد کرد یا خیر، همچنان نامشخص خواهد بود. به عبارت دیگر یکی از ویژگی‌های تامین ارز در سامانه نیما در دو سال گذشته، مشخص بودن نرخ سقف بود که تاحدودی نوسانات در بازار کالا را کنترل می‌کرد. نکته جالب توجه اینکه ۵۰ درصد واردات کشور از سامانه نیما تامین ارز می‌شد. همچنین ارز مورد نیاز جهت واردات کلیه نیازهای ضروری و واسطه‌ای تولید، در سازوکار نیمایی و با سقف قیمتی مشخص و نسبتا ثابت تامین می‌شد. 

توان مداخله بانک مرکزی: توان مداخله بانک مرکزی در این بازار به کیفیت منابع ارزی و تطابق آن با مصارف ارزی کشور بستگی دارد. درآمدهای ارزی ایران که عمدتا وابسته به صادرات نفت و گاز است، در حال حاضر تحت فشار تحریم‌ها قرار دارد. همچنین ناهمگونی شدید بین عرضه و تقاضای ارز، کار را برای مدیریت نرخ دشوارتر می‌کند. به عبارت دیگر در شرایطی که تحت تاثیر سیاست‌های ناهمگون داخلی و تنش‌های خارجی روند صعودی نرخ ارز بازارها را تحت تاثیر قرار داده است، پیاده‌سازی سازوکار مبتنی بر عرضه و تقاضا در بازار ارز، آن هم بدون رعایت الزامات کنترلی در بازار غیر رسمی می‌تواند ه چالش‌های غیر منتظره‌ای برای معیشت عمومی و تولید کالا در پی داشته باشد. 

چشم‌انداز بازار ارز 

شوک فعلی در بازار ارز، به‌ ویژه در سامانه نیما، می‌تواند اثرات کوتاه‌مدت و بلندمدتی بر اقتصاد کشور بگذارد. اگر بانک مرکزی نتواند با سیاست‌های مناسب، نوسانات نرخ ارز را مهار کند، این موضوع می‌تواند به بی‌ثباتی در سایر بازارها و افزایش انتظارات تورمی نیز منجر شود. 

به نظر می‌رسد برای کاهش التهاب در بازار، شفافیت بیشتر درباره سیاست‌های ارزی، افزایش عرضه ارز و مدیریت تقاضا از جمله اقداماتی است که باید در دستور کار قرار گیرد. در غیر این صورت، اجرای سیاست دلار توافقی، به جای کاهش شکاف ارزی، ممکن بوده تا منجر به افزایش بی‌ثباتی در بازار شود.