سایه جنگ بر رویای تریلیون دلاری هوش مصنوعی عربی

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ جنگ در خاورمیانه اکنون جاه‌طلبی کشورهای حاشیه خلیج فارس برای تبدیل شدن به قطب جهانی هوش مصنوعی را با چالشی جدی روبه‌رو کرده است. در حالی که پیش از آغاز جنگ، امارات متحده عربی، عربستان سعودی و قطر با سرعت در حال سرمایه‌گذاری برای تبدیل شدن به مرکز اصلی موج جهانی هوش مصنوعی بودند و با تکیه بر ثروت عظیم صندوق‌های سرمایه‌گذاری دولتی خود زیرساخت‌های محاسباتی و مراکز داده گسترده ایجاد می‌کردند، اکنون ادامه‌دار شدن درگیری میان آمریکا، اسرائیل و ایران، نگرانی‌های بزرگی درباره امنیت انرژی، پایداری زیرساخت‌ها و اعتماد سرمایه‌گذاران به وجود آورده است.

پایه اصلی برنامه کشورهای خلیج فارس برای تبدیل شدن به قطب AI بر دو عامل ثبات منطقه‌ای و انرژی ارزان استوار بود اما اکنون هر دو عامل زیر سوال رفته‌اند. تحلیلگران معتقدند افزایش ریسک‌های ژئوپلیتیکی در منطقه می‌تواند روند توسعه پروژه‌های مرتبط با هوش مصنوعی را مختل کند. برخی سرمایه‌گذاری‌ها در پروژه‌های مراکز داده متوقف شده یا تصمیم‌گیری درباره آن‌ها به تعویق افتاده است.

پیش از آغاز جنگ در ماه فوریه، کشورهای منطقه با استفاده از برق ارزان، منابع عظیم انرژی و موقعیت جغرافیایی استراتژیک خود تلاش می‌کردند شرکت‌های بزرگ فناوری و ارائه‌دهندگان خدمات ابری را برای ساخت شبکه‌های عظیم مراکز داده جذب کنند. اما در هفته‌های ابتدایی جنگ، دو مرکز داده آمازون در امارات هدف حمله قرار گرفتند و اکنون پس از گذشت نزدیک به سه ماه، قیمت نفت همچنان در محدوده ۱۰۰ دلار باقی مانده و تنگه هرمز نیز بسته است.

تریشا ری، معاون مرکز فناوری ژئوپلیتیک شورای آتلانتیک اعلام کرده است: «درگیری جاری در خاورمیانه باعث شده زیرساخت‌های هوش مصنوعی عملا در خط مقدم جنگ قرار بگیرند؛ چیزی که حتی یک یا دو سال پیش تصورش هم دشوار بود.»

وی توضیح داد که مدیریت ریسک در گذشته بیشتر بر تهدیدات سایبری و اختلالات دیجیتال متمرکز بود اما اکنون حملات پهپادی و تهدیدات فیزیکی به مساله‌ای واقعی تبدیل شده‌اند.

در سال‌های گذشته، کشورهای حوزه خلیج فارس فناوری‌های پیشرفته را به ستون اصلی برنامه‌های تنوع‌بخشی اقتصادی خود تبدیل کرده بودند. صندوق‌های سرمایه‌گذاری دولتی، استراتژی‌های ملی هوش مصنوعی و پروژه‌های عظیم زیرساختی بخشی از این برنامه بودند. نقطه قوت اصلی این کشورها، دسترسی به منابع عظیم هیدروکربنی، ظرفیت بالای تولید انرژی و برق ارزان بود؛ موضوعی که برای مراکز داده پرمصرف هوش مصنوعی اهمیت حیاتی دارد.

امارات از طریق پلتفرم سرمایه‌گذاری هوش مصنوعی MGX و شرکت G۴۲ که هر دو تحت حمایت سرمایه‌گذار بزرگ ابوظبی هستند، پروژه‌های عظیمی را تامین مالی کرده است. عربستان سعودی نیز در قالب برنامه چشم‌انداز ۲۰۳۰ و از طریق شرکت HUMAIN که توسط صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان پشتیبانی می‌شود، قصد دارد ده‌ها میلیارد دلار در حوزه AI و زیرساخت داده سرمایه‌گذاری کند. قطر هم سرمایه‌گذاری سنگینی در این بخش انجام داده و شرکت ملی هوش مصنوعی Qai را با همکاری بروکفیلد راه‌اندازی کرده است.

در همین فضا، شرکت‌های بزرگی مانند Amazon، Microsoft، Google، Oracle و Cisco سرمایه‌گذاری‌های خود را در پروژه‌ها و مراکز داده منطقه گسترش داده بودند اما اکنون جنگ باعث شده سرمایه‌گذاران محتاط‌تر شوند. مدیرعامل شرکت Pure Data Center Group اعلام کرده این شرکت به طور موقت تصمیم‌گیری برای سرمایه‌گذاری‌های جدید در خاورمیانه را متوقف کرده، هرچند همچنان مذاکرات و برنامه‌ریزی پروژه‌ها ادامه دارد. مارک ریچاردز، شریک حقوقی شرکت BCLP که در پروژه‌های بزرگ مراکز داده فعالیت می‌کند، گفت اکنون زمان تصمیم‌گیری برای سرمایه‌گذاری‌ها طولانی‌تر شده زیرا منطقه با تهدیدات امنیتی جدی مواجه است و ریسک‌هایی که قبلا در محاسبات سرمایه‌گذاران وجود نداشت، اکنون وارد معادلات شده‌اند.

از سوی دیگر، بحران انرژی نیز شرایط را پیچیده‌تر کرده است. بازارهای خلیج فارس مانند امارات پیش‌تر برق صنعتی نسبتا ارزانی ارائه می‌کردند؛ حدود ۰.۱۱ دلار به ازای هر کیلووات ساعت، در حالی که این رقم در بخش‌هایی از اروپا بین ۰.۲۵ تا ۰.۴۰ دلار یا بیشتر بود. اما پس از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، بازار جهانی انرژی دچار آشفتگی شد و بسته شدن تنگه هرمز به بزرگ‌ترین اختلال عرضه نفت در تاریخ تبدیل شد؛ موضوعی که آژانس بین‌المللی انرژی نیز به آن اشاره کرده است.

قیمت نفت برنت طی سه ماه بیش از ۵۵ درصد افزایش یافت و از حدود ۷۲ دلار به نزدیک ۱۲۰ دلار در اوج خود رسید و نشان داد حتی در کشورهای ثروتمند نفتی نیز دیگر انرژی ارزان تضمین‌شده نیست. قیمت گاز در امارات در ماه آوریل برای مصرف‌کنندگان ۳۰ درصد افزایش یافت که نتیجه مستقیم رشد مداوم قیمت نفت است.

برای کشورهای خلیج فارس، پیامدهای این وضعیت اکنون ساختاری شده است. بازارهای انرژی فشرده‌تر و نوسانات شدید قیمت باعث شده دولت‌ها بخشی از هزینه‌ها را به مصرف‌کنندگان صنعتی بزرگ مانند مراکز داده منتقل کنند. در این میان، مراکز داده اکنون به اندازه خطوط لوله و تاسیسات انرژی، دارایی‌های استراتژیک محسوب می‌شوند. حملات به مراکز داده AWS در امارات و بحرین در ماه‌های ابتدایی جنگ، اتفاقی بی‌سابقه بود و آسیب‌پذیری این زیرساخت‌ها را آشکار کرد.

تریشا ری معتقد است مراکز داده در آینده باید از نظر فیزیکی مقاوم‌تر حتی شاید در زیر زمین ساخته شوند. وی همچنین پیشنهاد داد امارات برای کاهش ریسک، بخشی از زیرساخت‌های خود را خارج از کشور احداث کند، زیرا زیرساخت لازم برای تحقق جاه‌طلبی جهانی این کشور در حوزه هوش مصنوعی الزاماً نباید فقط داخل امارات باشد.

در این میان مدیرعامل آمازون گفته بود اشتیاق آمازون برای سرمایه‌گذاری بلندمدت در این منطقه همچنان بسیار قوی است. گوگل و مایکروسافت از اظهار نظر خودداری کردند و سیسکو و اوراکل نیز پاسخی ارائه ندادند.

با وجود همه نگرانی‌ها، بازیگران اصلی هوش مصنوعی در منطقه همچنان بر ادامه مسیر خود تاکید دارند، سخنگوی G۴۲ اعلام کرد مسیر این شرکت تغییری نکرده و حتی اعتقاد آن‌ها به آینده AI عمیق‌تر شده است. این شرکت معتقد است هوش مصنوعی همان‌قدر بنیادی خواهد شد که برق برای اقتصاد و جوامع حیاتی است و زیرساختی با این اهمیت باید بتواند دوره‌های دشوار را پشت سر بگذارد.

طارق امین، مدیرعامل HUMAIN عربستان نیز گفت هدف آن‌ها فقط ساخت مراکز داده نیست، بلکه ایجاد کل اکوسیستم هوش مصنوعی شامل زیرساخت، قدرت پردازش، مدل‌ها، پلتفرم‌ها و اپلیکیشن‌های AI است. وی تاکید کرد مقیاس بزرگ عربستان یک مزیت استراتژیک محسوب می‌شود؛ زیرا این کشور از جغرافیای وسیع، منابع عظیم انرژی، مسیرهای ارتباطی قدرتمند و توانایی ساخت زیرساخت‌های مقاوم و گسترده برخوردار است.

با این حال، برخی کارشناسان معتقدند جنگ، تصور ثبات بلندمدت در خلیج فارس را از بین برده است. آلک مهتا از مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی اعلام کرده است هزینه ساخت مراکز داده در آینده بیشتر خواهد شد و زمان راه‌اندازی آن‌ها طولانی‌تر می‌شود؛ زیرا اکنون نیاز به فناوری‌های ضدپهپاد، مقاوم‌سازی تاسیسات، بیمه گران‌تر و مقابله با مشکلات زنجیره تامین وجود دارد.

با وجود تمام این چالش‌ها، بسیاری از سرمایه‌گذاران هنوز آینده منطقه را روشن می‌بینند. تارا دیویس از شرکت سرمایه‌گذاری KKR گفت منطقه بارها نشان داده توانایی تطبیق و تغییر دارد. وی افزود هوش مصنوعی با سرعتی بسیار بالا در حال تحول است و با وجود نوسانات کوتاه‌مدت و نااطمینانی‌های فعلی، این رقابت و سرمایه‌گذاری یک بازی بلندمدت و چند دهه‌ای خواهد بود.