ایران پل قفقاز_خلیج فارس

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در سال‌های اخیر کشور‌های حاشیه خلیج فارس تمایل به تقویت روابط اقتصادی با منطقه قفقاز داشته‌اند. روابط بین قفقاز جنوبی و شورای همکاری خلیج فارس (GCC) از تجارت و سرمایه‌گذاری گرفته تا محاسبات ژئوپلیتیکی را شامل می‌شود. همچنین تفلیس، ایروان و باکو به عنوان یک قطب ژئوپلیتیکی در اوراسیا، به عنوان یک شریک حیاتی برای دستیابی به اهداف استراتژیک تلقی می‌شوند. 

از لحاظ تاریخی، قفقاز جنوبی به دلیل جدایی جغرافیایی و فرصت‌های اقتصادی محدود، منطقه مهمی برای کشور‌های شورای همکاری خلیج فارس نبوده است. از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، این منطقه درگیر رقابت روسیه و غرب بوده و این امر فضای اندکی برای کشور‌های خلیج فارس برای گسترش نفوذ خود باقی می‌گذاشت. با این حال، این پویایی به سرعت در حال تغییر است.

 
نخست اینکه قفقاز جنوبی اهمیت بین المللی پیدا کرده است، به ویژه به دلیل جنگ در اوکراین، کشور‌های اوراسیا را به توسعه کریدور میانی سوق داده است. این مسیر که از دریای سیاه و ترکیه از طریق گرجستان و آذربایجان به آسیای مرکزی و سین کیانگ غرب چین می‌رود، کوتاه‌ترین راه ارتباطی زمینی بین اتحادیه اروپا و چین، دو اقتصاد بزرگ این قاره است.

 
دوم، پس از جنگ اوکراین، تغییر ژئوپلیتیک دیگری که شورای همکاری خلیج فارس و قفقاز جنوبی را به هم نزدیک‌تر می‌کند، کاهش نفوذ روسیه در امتداد مرز‌های جنوبی آن است. این امر آزادی بیشتری را به ارمنستان، آذربایجان و گرجستان برای دنبال کردن یک سیاست خارجی چندجانبه داده است.

 
از اوایل دهه ۲۰۱۰، گرجستان همواره به دنبال تقویت منافع اقتصادی و سرمایه‌گذاری خود با کشور‌های شورای همکاری خلیج فارس است. هرچند کشور‌های شورای همکاری خلیج فارس در مورد سرمایه‌گذاری محتاطانه عمل کرده‌اند اما انگیزه‌های ژئوپلیتیکی بزرگ باعث علاقه فزاینده آنها به گرجستان و کریدور انرژی‌های نو و حمل‌ونقل قفقاز جنوبی شده است. 

گرجستان اکنون به دنبال امضای قرارداد‌های تجارت آزاد با امارات و عربستان سعودی است و مذاکرات پس از امضای توافقنامه همکاری اقتصادی جامع با امارات در اکتبر ۲۰۲۳ ادامه دارد. این توافقنامه همراه با مجوز صادرات بدون تعرفه بیش از ۹۷.۵ درصد از محصولات گرجستان به امارات ادامه دارد. از همین‌رو، حجم تجارت دوجانبه به بیش از ۴۰۰ میلیون دلار رسیده که بیش از دو برابر رقم سال قبل است. 

همچنین در ژانویه ۲۰۲۴، گرجستان و عربستان سعودی توافق نامه‌ای را برای ایجاد یک شورای هماهنگی بین دولتی امضا کردند. در ماه فوریه نیز تفلیس میزبان مجمع تجاری گرجستان و عربستان سعودی بود که در آن توافق نامه‌هایی در زمینه صنعت، انرژی و فرهنگ با تمرکز بر پروژه‌های آب و انرژی خورشیدی انجام شد.

 
در این میان، آذربایجان به دلیل بخش نفت و گاز و مشارکت گسترده‌تر در ژئوپلیتیک خاورمیانه، یعنی روابط با اسرائیل و روابط پایدار اما پرتنش با ایران، روابط نزدیک‌تری با شورای همکاری خلیج فارس دارد. روابط آذربایجان و شورای همکاری خلیج فارس در زمینه سرمایه‌گذاری و تجارت با حمایت برنامه اقدام مشترک ۲۰۲۴-۲۰۲۸ برای سرمایه گذاری‌های مشترک و گسترش تجارت در حال رشد است.

 
در ماه ژانویه ۲۰۲۴، محمد بن زاید آل نهیان، رئیس امارات متحده عربی برای گفتگو در مورد شراکت‌های اقتصادی و انرژی از آذربایجان بازدید کرد که نتیجه آن یک یادداشت‌ تفاهم برای توسعه زیرساخت‌های دیجیتال آذربایجان بود. کشور‌های حوزه خلیج فارس از جمله منابع اصلی سرمایه‌گذاری آذربایجان هستند و تجارت بین امارات و آذربایجان در سال ۲۰۲۲ به ۹۸۰ میلیون دلار رسید که انتظار می‌رود رشد بیشتری داشته باشد. اخیرا یک صندوق سرمایه‌گذاری ۱ میلیارد دلاری بین امارات و آذربایجان ایجاد شده که بر انرژی پاک، کشاورزی، داروسازی و فناوری تمرکز دارد. همچنین، شرکت ملی نفت ابوظبی (ADNOC) سهم ۳۰ درصدی در میدان گازی آبشرون را به دست آورد که انتظار می‌رود تا سال ۲۰۲۷ سالانه شش میلیارد متر مکعب گاز به اروپا صادر کند. 

در نوامبر سال ۲۰۲۳، ارمنستان و عربستان روابط دیپلماتیک برقرار کردند که با سفر آرمن سرکیسیان، رئیس جمهور ارمنستان به عربستان در سال ۲۰۲۱ آغاز شد. ارمنستان به دنبال سرمایه‌گذاری و تجارت با شورای همکاری خلیج فارس است تا خود را با تغییرات ژئوپلیتیکی سازگار کند. در این میان، امارات دومین شریک تجاری ارمنستان در سال ۲۰۲۳ بود که مجموع تجارت دوجانبه به ۲.۸ میلیارد دلار رسید که شامل ۲.۲ میلیارد دلار صادرات از ارمنستان به ویژه طلا و جواهرات بود امارات همچنین با پشت سر گذاشتن روسیه به بزرگترین سرمایه گذار خارجی در ارمنستان تبدیل شد. رشد تجارت دوجانبه را می‌توان به نقش ارمنستان به عنوان پیوندی با اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) نسبت داد.

 
بنابراین، گسترش روابط بین قفقاز جنوبی و شورای همکاری خلیج فارس منعکس کننده تغییرات در نظم جهانی است که نفوذ غرب توسط چین، روسیه و دیگر بازیگران اوراسیا متعادل می‌شود. علاوه بر این، موقعیت روسیه در قفقاز جنوبی مانند قبل از سال ۲۰۲۲ قدرتمند نیست.

 
موقعیت جغرافیایی ایران 

اما ایران به عنوان همسایه دو منطقه قفقاز و خلیج فارس نقش راهبردی در اتصال این دو منطقه دارد. در واقع، ایران به عنوان پل ارتباطی این دو منطقه بوده که در این راستا نیز کریدور ترانزیتی «خلیج فارس-دریای سیاه» را راه‌اندازی شده است. البته این کریدور برای همکاری سه کشور هند، ایران و ارمنستان پیشنهاد شد که می‌تواند به کشور‌های حاشیه خلیج فارس نیز گسترش یابد. 

ایران در دهه گذشته سرمایه‌گذاری قابل توجهی در بخش ترانزیت انجام داده که دلیل آن تا حدی به دلیل موقعیتش به عنوان هاب اتصالی مناطق مختلف و تا حدی به دلیل تمرکز بر تجارت با کشور‌های همسایه است. گسترش تجارت منطقه‌ای مستلزم سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حمل‌ونقل و ترانزیتی است و تهران اهداف بلندپروازانه‌ای در این زمینه دارد.

 
یکی از کریدور‌های ترانزیتی برنامه‌ریزی شده برای اتصال خلیج فارس و دریای سیاه است. این طرح شامل ایران، آذربایجان، ارمنستان، گرجستان و بلغارستان می‌شود. ایده اصلی اتصال بنادر خلیج فارس به ویژه بندرعباس به بنادر دریای سیاه گرجستان باتومی و پوتی است.

مسیر ایران به گرجستان از آذربایجان یا ارمنستان می‌گذرد. فراتر از گرجستان، کالا‌ها از دریای سیاه عبور می‌کنند تا به بنادر بورگاس و وارنا بلغارستان برسند. ترانزیت بیشتر نیز بین بلغارستان و یونان به منظور توسعه مسیر‌های متعدد در اتحادیه اروپا برنامه‌ریزی شده است.  همانند کریدور شمال – جنوب (INSTC) که اتصال بندر چابهار به بازار‌های آسیای مرکزی را هدفگذاری کرده، کریدور خلیج فارس – دریای سیاه دارای اهمیت استراتژیک است. تجارت با همسایگان پایدارتر و کمتر در برابر تحریم‌ها و فشار‌های خارجی آسیب‌پذیر است. حجم تجارت رو به رشد بین ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EEU) تلاش برای تسهیل حمل‌ونقل بین ایران و منطقه اوراسیا از جمله ارمنستان و گرجستان را توجیه می‌کند.

 
گسترش مسیر‌های ترانزیتی بین ایران و دریای سیاه نیز وابستگی کنونی ایران به ترکیه را کاهش خواهد داد. اگرچه تهران روابط خوبی با آنکارا دارد اما دو کشور تضاد منافع زیادی دارند.

 
تهران آگاهانه در حال توسعه پتانسیل کلی ترانزیتی خود است تا تجارت و اقتصاد خود را کمتر در برابر فشار‌های خارجی آسیب‌پذیر کند. سرمایه‌گذاری در کریدور خلیج فارس – دریای سیاه و INSTC و همچنین ایفای نقش فعال در ابتکار کمربند و جاده چین، بخشی از استراتژی ادغام این کشور در جریان جهانی کالا و خدمات است.

علاوه بر این، ایران رابط طبیعی بین دو قطب مهم نفت و گاز یعنی خلیج فارس و دریای خزر می‌شود و با زیرساخت‌های حمل‌ونقل کافی، موقعیت خوبی برای بهره‌مندی از فرصت‌های نوظهور است. همزمان با سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های ترانزیتی، تهران در حال مطالعه سرمایه‌گذاری‌های بالقوه مخابراتی مانند اتصالات فیبر نوری در منطقه است. بهبود ظرفیت مخابراتی به ایران موقعیت قوی‌تری در شبکه‌های ارتباطی بین‌المللی می‌دهد.

 
در مجموع، کریدور حمل‌ونقل و ترانزیتی بین‌المللی خلیج فارس-دریای سیاه شبکه‌ای چندوجهی و ترکیبی از کشتی‌ها، راه‌های ریلی و جاده‌ای است که ایران، ارمنستان، گرجستان، بلغارستان و یونان را به هم متصل می‌کند. ایران متولی این توافق بوده و از زمان آغاز به کار آن در سال ۲۰۱۶، نقش اصلی را در ایجاد مسیر ترانزیتی به منطقه دریای سیاه ایفا کرده است. 

کاهش تحریم‌های ایران، حل و فصل اختلافات بین ارمنستان و جمهوری آذربایجان و تثبیت وضعیت امنیتی دریای سیاه پس از جنگ اوکراین همگی باعث کاهش کارایی و کیفیت آن می‌شوند. در این شرایط، اتصال راه آهن ایران به قفقاز و ارمنستان و ساخت بزرگراه شمال-جنوب ارمنستان و بندر عمیق آناکلیا در سواحل دریای سیاه گرجستان می‌تواند ظرفیت‌های کریدور خلیج فارس-دریای سیاه را گسترش دهد. در نتیجه این کریدور در اتصال جنوب آسیا و بویژه خلیج فارس به قفقاز و فراتر از آن از اهمیت راهبردی برخوردار است.